Υπάρχουν εποχές που οι εκλογές κερδίζονται
στις πλατείες. Και υπάρχουν εποχές που επιχειρείται να κερδηθούν στις οθόνες.
Ζούµε τη δεύτερη.
Κάποτε οι δηµοσκοπήσεις παρουσιάζονταν ως
ένας «καθρέφτης» της κοινωνίας. Σήµερα, ολοένα περισσότερο µοιάζουν µε το χέρι
που κρατά τον καθρέφτη και επιλέγει τι θα φανεί και τι θα µείνει στο σκοτάδι.
Η δηµοκρατία κινδυνεύει όταν η αποτύπωση της
κοινής γνώµης µετατρέπεται σε µηχανισµό διαµόρφωσής της. Oταν η καθηµερινότητα
κατακλύζεται από ασταµάτητες «αποδόσεις στοιχηµάτων».
Οι δηµοσκοπήσεις υποτίθεται ότι είναι µια
«φωτογραφία της στιγµής». Είναι όµως πράγµατι µια αθώα polaroid της κοινωνίας ή
µήπως πολλές φορές αποτελούν φωτογραφία της στιγµής… των συµφερόντων;
Oταν ο πολίτης βοµβαρδίζεται καθηµερινά µε
νέες µετρήσεις, ποσοστά, διαγράµµατα και «ανατροπές», δεν ενηµερώνεται απλώς.
Υποβάλλεται. Η συνεχής επανάληψη δηµιουργεί ένα ψυχολογικό περιβάλλον
παραίτησης. Στο τέλος ο ψηφοφόρος µοιάζει να λέει: «Παραδίνοµαι. Πάρτε µε και
κάντε ό,τι θέλετε».
Eτσι γεννιέται η πιο επικίνδυνη µορφή
πολιτικής επιρροής: η αυτοεκπληρούµενη προφητεία. ∆εν καταγράφεται απλώς η
κοινή γνώµη· επιχειρείται να διαµορφωθεί. Η δηµοσκόπηση παύει να είναι
θερµόµετρο και φιλοδοξεί να γίνει θερµοστάτης. ∆εν µετρά το ρεύµα· προσπαθεί να
το δηµιουργήσει.
Και σαν να µην έφτανε αυτό, ο δηµόσιος
διάλογος µεταφέρεται σε έναν αόρατο ψηφιακό πόλεµο. Στρατοί από τρολ, ανώνυµους
λογαριασµούς, bots και µηχανισµούς αλγοριθµικής προώθησης κατασκευάζουν τεχνητές
τάσεις, διογκώνουν αφηγήµατα και δηµιουργούν την ψευδαίσθηση της κοινωνικής
συναίνεσης. Σε µια εποχή που ακόµη και οι αποκαλύψεις γύρω από λογισµικά
παρακολούθησης, όπως το Predator, τραυµάτισαν (sic) την εµπιστοσύνη στους
θεσµούς, κανείς δεν µπορεί να προσποιείται ότι η ψηφιακή χειραγώγηση είναι
σενάριο επιστηµονικής φαντασίας.
∆εν χρειάζεται άλλωστε να κοιτάξουµε πολύ
µακριά. Η υπόθεση της Cambridge Analytica αποκάλυψε πώς προσωπικά δεδοµένα,
ψυχογραφικά προφίλ και αλγόριθµοι χρησιµοποιήθηκαν για πολιτική επιρροή σε
εκλογικές εκστρατείες, µεταξύ άλλων στη Νιγηρία και την Κένυα. Οι δηµοκρατίες
µετατράπηκαν σε εργαστήρια συµπεριφορικής µηχανικής. Εκεί δοκιµάστηκαν τεχνικές
που σήµερα, µε ακόµη πιο εξελιγµένα εργαλεία τεχνητής νοηµοσύνης και ψηφιακής
στόχευσης, µπορούν να εφαρµοστούν σχεδόν παντού.
Και µέσα σε αυτό το τοπίο η πολιτική
κατρακυλά σε κάτι ακόµη πιο ανησυχητικό: µετατρέπεται σε στοίχηµα. Οι αποδόσεις
των στοιχηµατικών εταιρειών σχολιάζονται περισσότερο από τα προγράµµατα των
κοµµάτων. Οι πιθανότητες νίκης αποκτούν µεγαλύτερη αξία από τις πολιτικές
προτάσεις. Αντί να συζητάµε για την υγεία, την παιδεία, την παραγωγή, την
ακρίβεια, την ενέργεια ή το δηµογραφικό, αναλύουµε ποιος ανέβηκε µισή µονάδα
και ποιος έπεσε µία.
Η δηµοκρατία όµως δεν είναι χρηµατιστήριο.
∆εν είναι καζίνο. ∆εν είναι παιχνίδι αποδόσεων. Η ψήφος δεν είναι δελτίο
στοιχήµατος ούτε επένδυση στον πιθανότερο νικητή. Είναι πράξη συνείδησης.
Η µεγαλύτερη νίκη κάθε µηχανισµού
χειραγώγησης δεν είναι να σε πείσει ποιον να ψηφίσεις. Είναι να σε πείσει ότι
«όλα έχουν ήδη κριθεί». Από εκείνη τη στιγµή η ελεύθερη βούληση αρχίζει να
υποχωρεί και η δηµοκρατία χάνει το οξυγόνο της.
Η πολιτική δεν µπορεί να κυβερνάται από
αλγόριθµους, εταιρείες πολιτικής επιρροής, τρολ, δηµοσκοπήσεις της καθηµερινότητας
και αποδόσεις στοιχηµάτων. Οφείλει να κυβερνάται από ιδέες, αξίες, προγράµµατα
και ενεργούς πολίτες.
Γιατί, όταν οι εκλογές αρχίζουν να θυµίζουν
προϊόν µάρκετινγκ και οι πολίτες αντιµετωπίζονται ως δεδοµένα προς αξιοποίηση,
τότε δεν απειλείται απλώς η ποιότητα της δηµοκρατίας.
Απειλείται η ίδια η δηµοκρατία.
Ακούει κανείς;
